Πώς μιλάμε στα παιδιά για τον πόλεμο;

Με αφορμή τον πόλεμο που έχει ξεσπάσει μεταξύ των Η.Π.Α – Ισραήλ και Ιράν θέλουμε για ακόμα μια φορά να επισημάνουμε ότι αφενός η Διεθνής Σύμβαση για τα Δικαιώματα του Παιδιού προβλέπει ότι κάθε παιδί έχει το δικαίωμα στη ζωή του, καθώς και ότι κάθε κράτος μέλος οφείλει να προστατεύει τα παιδιά, όπως επίσης και να μεριμνά για την επιβίωση και ανάπτυξή τους και αφετέρου ότι τα παιδιά αποτελούν τα μεγαλύτερα θύματα των ένοπλων συρράξεων. Τις πρώτες μέρες του πολέμου πάνω από 160 κορίτσια, μαθήτριες σε σχολείο του Ιράν έχασαν τη ζωή τους και αρκετά ακόμα τραυματίστηκαν έπειτα από στρατιωτική επίθεση των Η.Π.Α – Ισραήλ, ενώ στον Λίβανο σύμφωνα με την UNICEF 83 παιδιά σκοτώθηκαν, 254 τραυματίστηκαν και εκατοντάδες χιλιάδες εγκατέλειψαν τα σπίτια τους, μέσα στην εβδομάδα 2 με 9 Μαρτίου.

Η Επιτροπή του ΟΗΕ για τα Δικαιώματα του Παιδιού σε πρόσφατη δήλωσή της που αναφέρεται στην επίθεση που έγινε σε σχολεία με θύματα μαθήτριες επισημαίνει μεταξύ άλλων τα κάτωθι : 

«Αυτό αποτελεί υπενθύμιση ότι τα παιδιά είναι από τα πιο ευάλωτα σε ένοπλες συγκρούσεις και δεν πρέπει ποτέ να αντιμετωπίζονται ως παράπλευρες απώλειες», καθώς και ότι «Τα παιδιά πρέπει να προστατεύονται από τις άμεσες και έμμεσες επιπτώσεις των εχθροπραξιών. Όλα τα μέρη σε μια σύγκρουση υποχρεούνται να σέβονται το διεθνές δίκαιο ανθρωπίνων δικαιωμάτων και το διεθνές ανθρωπιστικό δίκαιο».

Η Σύμβαση για τα Δικαιώματα του Παιδιού απαιτεί από όλα τα Συμβαλλόμενα Κράτη να διασφαλίζουν τα δικαιώματα στη ζωή, την επιβίωση και την ανάπτυξη κάθε παιδιού και να λαμβάνουν όλα τα μέτρα με σεβασμό στα δικαιώματα των παιδιών σε ένοπλες συγκρούσεις.

Ενόψει των ανωτέρω η ψυχολόγος της Μονάδας Παιδικής Προστασίας του Δικτύου, Μαντώ Λιαδοπούλου μας βοηθάει στην προσέγγιση της συζήτησης με τα παιδιά γύρω από τον πόλεμο και τις εικόνες που κατακλύζουν την καθημερινότητά μας.

Πρωτίστως, πρέπει να αποδεχτούμε ότι είναι φυσιολογικό και αναμενόμενο για ένα παιδί να αναρωτηθεί και να έρθει κάποια στιγμή σε επαφή με γεγονότα και έννοιες που δεν είναι διόλου ευχάριστες, όπως ο πόλεμος, ο θάνατος, το απρόβλεπτο και το άδικο. Όσο και να θέλουμε να προστατεύσουμε τα παιδιά, πρέπει να συνειδητοποιήσουμε ότι δεν είναι προς όφελός τους να ζουν σε ένα αποστειρωμένο περιβάλλον, γιατί έτσι τους στερούμε τα απαραίτητα γνωστικά και ψυχολογικά εφόδια για το μέλλον τους. Επομένως, δεν τίθεται θέμα για το εάν θα μιλήσουμε στα παιδιά για τον πόλεμο αλλά για το πώς. Χρειάζεται, βέβαια, να έχουμε υπόψη μας ότι ουσιαστικά πρόκειται για το άνοιγμα ενός διαλόγου, που δεν εξαντλείται σε μία και μόνο συζήτηση. Τα παιδιά θα επανέρχονται σε αυτό το θέμα με καινούριες απορίες και αγωνίες, όταν αυτές θα προκύπτουν και όταν τα ίδια θα είναι περισσότερο έτοιμα,  ψυχολογικά και αναπτυξιακά.

Η καλύτερη αφετηρία για μια τέτοιου τύπου συζήτηση είναι να διερευνήσουμε αρχικά τι γνωρίζουν ήδη επί του θέματος και από πού. Τα παιδιά από πολύ μικρή ηλικία είναι εκτεθειμένα σε πληθώρα πληροφοριών και οι Σημαντικοί Άλλοι (γονείς, φροντιστές, δάσκαλοι) θα πρέπει να λειτουργούν ως φίλτρο των πληροφοριών που περνάνε σε αυτά. Αποφεύγουμε τον καταιγισμό εικόνων από τα ΜΜΕ και το διαδίκτυο και προτιμούμε να δούμε μαζί κάτι σχετικό (π.χ. μία εκπομπή) ώστε να έχουμε έναν έλεγχο σε τι εικόνες εκτίθενται και ταυτόχρονα να το χρησιμοποιήσουμε ως αφορμή για συζήτηση.

Παρότι έχουμε συχνά την αγωνία του τι θα πούμε, το πιο σημαντικό είναι να ακούμε και να αφήνουμε το παιδί να καθοδηγεί τη συζήτηση, ακολουθώντας το ρυθμό του. Δεν ωφελεί να «υποθέτουμε» τη στάση των παιδιών και τα συναισθήματα που πιθανόν βιώνουν, γιατί πολύ συχνά αυτές οι υποθέσεις διαψεύδονται. Ο δικός μας στόχος είναι να δημιουργήσουμε ένα ζεστό κλίμα όπου θα κυριαρχεί η ανοιχτότητα, η εμπιστοσύνη και η ελευθερία έκφρασης. Είναι σημαντικό να έχουμε κατά νου ότι λειτουργούμε ως παράδειγμα προς τα παιδιά κυρίως με τη συμπεριφορά μας και όχι τόσο με το τι λέμε, γιατί η απόκλιση των λόγων από τις πράξεις μας, μπορεί να έχει τα αντίθετα αποτελέσματα (π.χ. να του λέμε να μην πανικοβάλλεται ενώ εμείς αντιδρούμε υπερβολικά ή ακραία). Πρέπει πρώτα από όλα να διαχειριστούμε το δικό μας άγχος.

Περαιτέρω, μιλάμε πάντα με ειλικρίνεια και δεν διστάζουμε να λέμε «δεν ξέρω» και να επανερχόμαστε σε ερωτήματα και απορίες, αφότου έχουμε κάνει την απαραίτητη διερεύνηση ή εναλλακτικά μπορούμε να την κάνουμε μαζί με το παιδί (π.χ. να ψάξουμε μαζί στο διαδίκτυο μία πληροφορία που το παιδί ζητάει αλλά εμείς δεν τη γνωρίζουμε, καλλιεργώντας και τη μεταξύ μας συνεργατικότητα). Αποφεύγουμε τα ψέματα και τα διπλά μηνύματα, καθώς αυτό μπερδεύει τα παιδιά και μπορεί να πλήξει την εμπιστοσύνη τους στο πρόσωπο και στη σχέση μας.

Δεν έχει τόσο σημασία να εστιάσουμε σε γεγονότα, όσο το να επικεντρωθούμε στο να καταλάβουμε «γιατί» το παιδί κάνει αυτές τις ερωτήσεις, προσπαθώντας να αναγνωρίσουμε τι το απασχολεί και τι αγωνίες κρύβονται από κάτω. Το πιο δύσκολο -ίσως- ερώτημα που έχουμε να διαχειριστούμε είναι και το πιο άμεσο: «Θα γίνει πόλεμος εδώ;». Σε ένα τέτοιο πιθανό ερώτημα προσπαθούμε να τονίσουμε ότι εδώ είμαστε ασφαλείς και εστιάζουμε στο ότι υπάρχουν άνθρωποι που κάνουν προσπάθειες για να λυθούν τα προβλήματα και να σταματήσει ο πόλεμος. Παράλληλα, ενθαρρύνουμε το παιδί να εκφράσει ελεύθερα τα συναισθήματά του, ωστόσο πρέπει να λάβουμε υπόψη ότι αυτό σημαίνει πως πρωτίστως αντέχουμε εμείς τα “δύσκολα” συναισθήματα και τις «δύσκολες» ερωτήσεις. Αυτό συνεπάγεται πως δεν πρέπει να βιαζόμαστε ούτε να “διώξουμε” αυτά τα δύσκολα συναισθήματα, ούτε να προσπαθούμε να βρούμε μία λύση, που ούτως ή άλλως είναι πέρα από τον έλεγχό μας. Παρ’ όλα αυτά, εάν ένα παιδί επανέρχεται ξανά και ξανά στα ίδια ερωτήματα, ή εάν έχει νυχτερινά ξυπνήματα και εφιάλτες με σχετικό περιεχόμενο, ίσως είναι σημάδι ότι πρέπει να θορυβηθούμε και να ζητήσουμε την βοήθεια ειδικού.

Στις συζητήσεις μας με το παιδί προτιμούμε γενικά τα απλά λόγια τα οποία προσαρμόζουμε στο αναπτυξιακό στάδιο και στην ψυχοσυναισθηματική ωριμότητα του κάθε παιδιού (π.χ. εάν έχουμε δύο παιδιά σε διαφορετική ηλικία, πιθανώς να χρειαστεί να μιλήσουμε και ξεχωριστά στο κάθε παιδί). Με τα μεγαλύτερα παιδιά μπορούμε να αξιοποιήσουμε γνωστά σε αυτά γεγονότα (π.χ. Β’ Παγκόσμιος Πόλεμος) και με τα μικρότερα μπορούμε να ανοίξουμε τον παγκόσμιο χάρτη και να τους δείξουμε σε ποιο σημείο του πλανήτη γίνεται ο πόλεμος, ώστε να έχουν και μία εικόνα του πόσο μακριά βρισκόμαστε εμείς από εκεί.

Επιπλέον, στα μικρότερα παιδιά, πέρα από τη λεκτική επικοινωνία, είναι βοηθητικό να δοκιμάσουμε και άλλες τεχνικές, όπως βιβλία, παιχνίδια, ζωγραφιές, κολλάζ, ώστε να τα βοηθήσουμε να επεξεργαστούν και να νοηματοδοτήσουν τις νέες πληροφορίες και τα συναισθήματα που αναδύονται. Ακόμα, πρέπει να είμαστε προσεκτικοί στο να μην αναπαράγουμε στερεότυπα που ενοχοποιούν ολόκληρους λαούς και να μην αντιδρούμε «οπαδικά» με ζητωκραυγές και επευφημίες, υπερασπίζοντας σθεναρά τη μία ή την άλλη πλευρά.

Πέρα όμως, από την ανάγκη για πληροφόρηση, τα παιδιά έχουν και την ανάγκη να καθησυχάζουμε τις αγωνίες τους. Αυτό δεν θα επιτευχθεί ούτε με τα ψέματα, ούτε με την υποκρισία ή την αποφυγή της συζήτησης, αλλά με την διατήρηση ενός ήρεμου κλίματος χωρίς έντονες αντιδράσεις και ξεσπάσματα. Δεν ωφελεί να καταστροφολογούμε. Αντιθέτως, είναι σημαντικό να προσπαθούμε να διατηρούμε ένα θετικό κλίμα, όπου θα επικρατεί η ελπίδα και η αισιοδοξία. Επίσης, είναι σημαντικό να επισημάνουμε τη σημασία της ενσυναίσθησης και της προσφοράς και θα ήταν βοηθητικό να εμπλέξουμε το παιδί σε μία εθελοντική δράση (π.χ. που θα στοχεύει στη στήριξη των πληγέντων του πολέμου). Αυτό το τελευταίο είναι ιδιαιτέρως χρήσιμο για τους εφήβους, καθώς τους είναι σημαντικό να νιώθουν ότι συνεισφέρουν στην αλλαγή και ότι είναι μέρος αυτής.

Κλείνοντας, αξίζει να τονίσουμε ότι δεν πρέπει να ενοχοποιούμε το γεγονός ότι εμείς απολαμβάνουμε μία ειρηνική ζωή. Όσο και να συμπάσχουμε με όσα συμβαίνουν στον τόπο της σύρραξης, είναι σημαντικό τόσο για εμάς όσο και για τα παιδιά μας να διατηρούμε την ρουτίνα μας, να περνάμε καλά, να συνεχίζουμε να κάνουμε πράγματα που μας αρέσουν, να διασκεδάζουμε και να γελάμε.

*Το έργο ανήκει στην εικονογράφο Ειρήνη Κούτμου για το Δ των Δικαιωμάτων