Απαγόρευση social media σε παιδιά κάτω των 15 ετών

Η χθεσινή ανακοίνωση του Πρωθυπουργού (με βίντεο στο ΤikΤok) για απαγόρευση της πρόσβασης παιδιών κάτω των 15 ετών στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης αφορά ένα ζήτημα μείζονος σημασίας για την προστασία των δικαιωμάτων του παιδιού. Επί της αρχής, κάθε πρωτοβουλία που στοχεύει στην προστασία των παιδιών από τους σοβαρούς κινδύνους του ψηφιακού περιβάλλοντος είναι θετική και αναγκαία. Η ανεξέλεγκτη χρήση των social media μπορεί να επηρεάσει κρίσιμες πτυχές της ζωής και της ανάπτυξης τους, θέτοντας σε κίνδυνο το δικαίωμά τους στη σωματική και ψυχική υγεία, στην ολόπλευρη πνευματική ανάπτυξη, στην ιδιωτικότητα, καθώς και στην προστασία από κάθε μορφή εκμετάλλευσης, χειραγώγησης ή βίας. Η ανάγκη για μέτρα προστασίας είναι, επομένως, υπαρκτή και δεν μπορεί να αμφισβητηθεί.

Ωστόσο, η απαγόρευση από μόνη της δεν αρκεί και μπορεί ακόμη και να λειτουργήσει ως εφησυχασμός. Αυτό που απαιτείται είναι μια διαρκής, επιστημονικά τεκμηριωμένη και  συντονισμένη στρατηγική, που θα προστατεύει τα παιδιά χωρίς να αγνοεί την πραγματικότητα της σύγχρονης ζωής τους.

Η εμπειρία δείχνει ότι οι γενικές οριζόντιες απαγορεύσεις, όταν εφαρμόζονται χωρίς συνοδευτικά και ουσιαστικά επεξεργασμένα μέτρα, σπάνια οδηγούν στα επιθυμητά αποτελέσματα. Αντιθέτως, ενδέχεται να μετακινήσουν τα παιδιά σε λιγότερο ελεγχόμενες πλατφόρμες, σε κρυφές διαδικτυακές κοινότητες ή σε πρακτικές παράκαμψης, αυξάνοντας τους κινδύνους αντί να τους μειώνουν. Παράλληλα, τέτοιες απαγορεύσεις συνιστούν συχνά μια έμμεση παραδοχή αδυναμίας ουσιαστικής ρύθμισης του ίδιου του πλαισίου και άρνησης της πραγματικότητας ότι οι νέες τεχνολογίες αποτελούν πλέον μέρος της καθημερινής ζωής των παιδιών και των τρόπων με τους οποίους επικοινωνούν, εκφράζονται και κοινωνικοποιούνται.

Για τον λόγο αυτό, οποιοδήποτε περιοριστικό μέτρο οφείλει να εντάσσεται σε μια ολοκληρωμένη δημόσια πολιτική ψηφιακής προστασίας και ενδυνάμωσης. Κεντρικός άξονας αυτής της πολιτικής πρέπει να είναι η συστηματική ενίσχυση του ψηφιακού εγγραμματισμού των παιδιών, ώστε να μπορούν να αναγνωρίζουν κινδύνους, να προστατεύουν τα προσωπικά τους δεδομένα, να διακρίνουν την αξιόπιστη πληροφορία από την παραπληροφόρηση και να αναπτύσσουν υπεύθυνη ψηφιακή συμπεριφορά. Αντίστοιχα, είναι απαραίτητη η ουσιαστική στήριξη των γονέων, οι οποίοι συχνά καλούνται να διαχειριστούν ένα τεχνολογικό περιβάλλον λιγότερο οικείο από ό,τι στα ίδια τα παιδιά.

Εξίσου κρίσιμο είναι το ζήτημα της ευθύνης των ίδιων των εταιρειών τεχνολογίας. Η προστασία των παιδιών, αν εξαντλείται στη στείρα απαγόρευση της πρόσβασης τους στις πλατφόρμες, στην ουσία λειτουργεί ως άλλοθι για να συνεχίζουν οι εταιρείες να λειτουργούν ανεξέλεγκτα. Αν θέλουμε να προστατεύσουμε πραγματικά τα παιδιά πρέπει να στοχεύσουμε στη ρύθμιση του περιεχομένου και κυρίως του τρόπου λειτουργίας αυτών των εταιρειών. Η εποπτεία των αλγορίθμων που ενισχύουν την εξάρτηση, των πρακτικών παρατεταμένης παραμονής στην πλατφόρμα και της στοχευμένης διαφήμισης προς παιδιά αποτελεί κομβικό σημείο, στο πλαίσιο και της πλήρους αξιοποίησης του ευρωπαϊκού κανονιστικού πλαισίου, ιδίως του Digital Services Act.

Η Πολιτεία μπορεί και οφείλει να εξετάσει τεχνικά και νομικά εργαλεία προστασίας των ανηλίκων από επιβλαβές περιεχόμενο, όπως διαδικασίες επαλήθευσης ηλικίας ή άλλους μηχανισμούς ελέγχου πρόσβασης. Τέτοιες πρακτικές, ωστόσο, πρέπει να σχεδιάζονται με αυστηρή προσήλωση στην αρχή της αναλογικότητας, στην προστασία της ιδιωτικότητας και στη διασφάλιση των προσωπικών δεδομένων των παιδιών.

Παράλληλα, είναι αναγκαίο κάθε σχετική πολιτική να διαμορφώνεται μέσα από συνεχή διάλογο με την επιστημονική κοινότητα, φορείς προστασίας του παιδιού και των δικαιωμάτων του, ειδικούς στην ψηφιακή τεχνολογία, γονείς, αλλά και κυρίως με τα ίδια τα παιδιά. Η ακρόαση των απόψεων και των πραγματικών αναγκών τους αποτελεί προϋπόθεση για αποτελεσματικά και εφαρμόσιμα μέτρα.

Τέλος, καθώς οι κίνδυνοι των παιδιών στο ψηφιακό περιβάλλον δεν περιορίζονται μόνο στα social media και η υπερβολική εξάρτηση αφορά γενικά τη χρήση οθονών (η οποία μάλιστα ξεκινά από πολύ μικρότερες ηλικές από τα 15), ουσιαστική προστασία των παιδιών σημαίνει πρωτοβουλίες από την Πολιτεία για τη δημιουργία πραγματικών εναλλακτικών στη ζωή τους με διευκολύνσεις και κίνητρα για πρόσβαση και συμμετοχή: ασφαλείς δημόσιους χώρους, πράσινο, αθλητικές και πολιτιστικές δραστηριότητες, ευκαιρίες δημιουργικής έκφρασης και ουσιαστικής οικογενειακής συμμετοχής. 

Τέτοιες πρωτοβουλίες θα έχουν την προσοχή των παιδιών περισσότερο από το "six-seven" και μπορούν να γίνουν και "top" και "viral".