Απαγόρευση social media σε παιδιά κάτω των 15 ετών

Η πρόσφατη ανακοίνωση του Πρωθυπουργού, μέσω βίντεο στο TikTok, για την απαγόρευση της πρόσβασης παιδιών κάτω των 15 ετών στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης αφορά ένα ζήτημα μείζονος σημασίας για την προστασία των δικαιωμάτων του παιδιού. 

Επί της αρχής, πρωτοβουλίες για την προστασία των παιδιών είναι απαραίτητες και η ανάγκη λήψης μέτρων είναι υπαρκτή και δεν αμφισβητείται. Η ανεξέλεγκτη χρήση των social media μπορεί να επηρεάσει κρίσιμες πτυχές της ζωής και της ανάπτυξης των παιδιών, θέτοντας σε κίνδυνο βασικά δικαιώματα τους, όπως αυτό στη σωματική και ψυχική υγεία, την πνευματική ανάπτυξη, την ιδιωτικότητα, καθώς και την προστασία από κάθε μορφή εκμετάλλευσης, χειραγώγησης ή βίας.

 

Ωστόσο, η εμπειρία δείχνει ότι οι κίνδυνοι δεν εξαλείφονται με απαγορεύσεις που απλώς αρνούνται την πραγματικότητα ότι οι νέες τεχνολογίες αποτελούν πλέον μέρος της καθημερινότητας των παιδιών και των τρόπων με τους οποίους επικοινωνούν, εκφράζονται και κοινωνικοποιούνται. Οι οριζόντιοι περιορισμοί, όταν δεν συνοδεύονται από μια επεξεργασμένη και επιστημονικά τεκμηριωμένη στρατηγική, σπάνια οδηγούν στα επιθυμητά αποτελέσματα. Αντιθέτως, υπάρχει σοβαρός κίνδυνος να μετακινήσουν τα παιδιά σε λιγότερο ελεγχόμενες πλατφόρμες, σε κρυφές διαδικτυακές κοινότητες ή σε πρακτικές παράκαμψης, αυξάνοντας τελικά την έκθεσή τους στους ίδιους ή και μεγαλύτερους κινδύνους. Τα παιδιά που παραβιάζουν μια τέτοια απαγόρευση είναι πιθανό να μη μιλήσουν ποτέ για περιστατικά που θα αντιμετωπίσουν στα social media, από φόβο μήπως αποκαλυφθεί η «παράτυπη» παρουσία τους εκεί.

Για τον λόγο αυτό, προτεραιότητα θα έπρεπε να έχει μια ολοκληρωμένη δημόσια πολιτική ψηφιακής προστασίας και ενδυνάμωσης. Κεντρικός άξονάς της πρέπει να είναι η συστηματική καλλιέργεια του ψηφιακού εγγραμματισμού των παιδιών, αλλά και μιας κριτικής στάσης απέναντι στις νέες τεχνολογίες ώστε να μπορούν να αναγνωρίζουν τα οφέλη αλλά και τους κινδύνους, να προστατεύουν τα προσωπικά τους δεδομένα, να διακρίνουν την αξιόπιστη πληροφορία από την παραπληροφόρηση και να αναπτύσσουν υπεύθυνη ψηφιακή συμπεριφορά. Επίσης αναγκαία είναι αντίστοιχη εκπαίδευση και στήριξη και των γονέων.

Εξίσου κρίσιμο είναι το ζήτημα της ευθύνης των ίδιων των εταιρειών τεχνολογίας. Η προστασία των παιδιών δεν μπορεί να εξαντλείται στη στείρα απαγόρευση πρόσβασης, αφήνοντας ανέγγιχτο τον τρόπο λειτουργίας των πλατφόρμων και των εταιρειών πίσω από αυτές. Η απαγόρευση πρόσβασης στα παιδιά είναι έμμεση παραδοχή αδυναμίας ρύθμισης και ελέγχου του πλαισίου και άλλοθι για να παραμένει η κατάσταση ως έχει.

 

Αν η Πολιτεία επιδιώκει ουσιαστική προστασία, οφείλει να στοχεύσει στον έλεγχο του περιεχομένου, στην εποπτεία των αλγορίθμων, στην απαγόρευση των στοχευμένων διαφημίσεων προς τα παιδιά και των πρακτικών που επιδιώκουν την παρατεταμένη παραμονή τους στις πλατφόρμες, αλλά και κάθε άλλης λειτουργίας που ενισχύει την εξάρτηση. Στο σημείο αυτό, η πλήρης αξιοποίηση του ευρωπαϊκού κανονιστικού πλαισίου, και ιδίως του Digital Services Act (DSA), είναι καθοριστική.

Η Πολιτεία μπορεί και οφείλει να εξετάσει τεχνικά και νομικά εργαλεία προστασίας των ανηλίκων από επιβλαβές περιεχόμενο, όπως διαδικασίες επαλήθευσης ηλικίας ή άλλους μηχανισμούς ελέγχου πρόσβασης. Ωστόσο, τέτοια εργαλεία πρέπει να σχεδιάζονται με αυστηρή προσήλωση στην αρχή της αναλογικότητας, στην προστασία της ιδιωτικότητας και στη διασφάλιση των προσωπικών δεδομένων των παιδιών.

Παράλληλα, κάθε σχετική πολιτική πρέπει να διαμορφώνεται μέσα από συνεχή διάλογο με την επιστημονική κοινότητα, φορείς προστασίας του παιδιού, ειδικούς στην ψηφιακή τεχνολογία, γονείς, αλλά και —κυρίως— με τα ίδια τα παιδιά. Η ακρόαση των απόψεων τους αποτελεί κατοχυρωμένο δικαίωμά τους και ο αφουγκρασμός των πραγματικών αναγκών τους είναι προϋπόθεση για αποτελεσματικά και εφαρμόσιμα μέτρα. (Tο Δίκτυο για τα Δικαιώματα του Παιδιού σε συνεργασία με το Youth in the Loop, εφαρμόζοντας στην πράξη το δικαίωμα γνώμης των παιδιών για θέματα που τα αφορούν, ζητά την άποψή τους για το θέμα της πρόσβασης και συμμετοχής τους στα ψηφιακά μέσα: https://ddp.gr/gr/news/3279/)

 

Συμπερασματικά, η απλή απαγόρευση των social media για τα παιδιά που είναι κάτω των 15 ετών, πέραν όλων των παραπάνω, μόνο ως εφησυχασμός μπορεί να λειτουργήσει όταν οι προκλήσεις αφορούν το σύνολο του ψηφιακού περιβάλλοντος, στο οποίο ζουν πλέον τα παιδιά από πολύ μικρότερες ηλικίες. Ας μην ξεχνάμε ότι η υπερβολική χρήση οθονών ξεκινά από νηπιακές ηλικίες ενώ και το αρύθμιστο ΑΙ έχει μπει πλέον δυναμικά στη ζωή και των παιδιών. 

Η Πολιτεία λοιπόν, για να τραβήξει τα παιδιά από τις οθόνες, για να έχει την προσοχή τους, αντί για «six-seven», είναι προτιμότερο να αναλάβει πρωτοβουλίες που θα δημιουργήσουν πραγματικές εναλλακτικές στη ζωή τους, με διευκολύνσεις και κίνητρα για πρόσβαση και συμμετοχή για όλα τα παιδιά σε ασφαλείς δημόσιους χώρους, πράσινο, αθλητικές και πολιτιστικές δραστηριότητες, ευκαιρίες δημιουργικής έκφρασης και ουσιαστικής οικογενειακής συμμετοχής. 

Τέτοιες πρωτοβουλίες έχουν νόημα και μπορούν να γίνουν και «top» και «viral».

 

Πάνος Χριστοδούλου

Διευθυντής Δικτύου για τα Δικαιώματα του Παιδιού